Lapset ja nuoret

مناڵان و لاوان

" خۆره ‌ تاو گه ‌ وهه ‌ ری ئاسمانه ‌ ، منداڵ گه ‌ وهه ‌ ری ماڵه ‌."
( په ‌ ندێکی چینی )

یارمه ‌ تیه ‌ کان

خێزانی منداڵدار ده ‌ توانێ یارمه ‌ تی جۆراوجۆر وه ‌ ربگرێ . له ‌ په ‌ ڕه ‌ ی کاتێك دوو گیانیت زانیاری سه ‌ باره ‌ ت به ‌ یارمه ‌ تی دایکانه (äitiysavustus) ‌ و پاره ‌ ی دایکانه (äitiysraha) ‌ به ‌ ده ‌ ست دێت .

کاتێك ده ‌ وره ‌ ی پاره ‌ ی دایکانه ‌ ته ‌ واو ده ‌ بێ، دایکی منداڵه ‌ که ‌ یان باوکی ده ‌ توانێ پاره ‌ ی دایك و باوکانه ‌ (vanhempainraha) وه ‌ ربگرێ . زانیاری زیاتر له ‌ ماڵپه ‌ ڕی کێڵ اوه ( Kela )   به ‌ ده ‌ ست دێت .

کاتێك باوکی منداڵی تازه ‌ له ‌ دایك بوو به ‌ شداری له ‌ سه ‌ رپه ‌ رشتی منداڵه ‌ که ‌ ده ‌ کات و له ‌ و کاته ‌ دا ئه ‌ گه ‌ ر له ‌ سه ‌ ر کار نه ‌ بێ، ئه ‌ وا ده ‌ توانێ له ‌ کێڵاوه ‌ داوای پاره ‌ ی باوکانه ‌ (isyysraha) بکات . زانیاری زیاتر   له ‌ ماڵپه ‌ ڕێ كێڵا وه ‌   به ‌ ده ‌ ست دێت .

بۆ هه ‌ ر منداڵێك که ‌ له ‌ فینلاند بژی، تا ته ‌ مه ‌ نی ده ‌ بێته ‌ 17 ساڵ پاره ‌ ی منداڵ (lapsilisä) ‌ ی بۆ ده ‌ درێ . پاره ‌ ی منداڵ به ‌ گشتی هاوکات له ‌ گه ‌ ڵ داوای پاره ‌ ی دایکانه ‌ دا داوا ده ‌ کرێت . زانیاری زیاتر له ‌ ماڵپه ‌ ڕی کێڵا وه ‌ به ‌ ده ‌ ست دێت .

سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌

منداڵێك که ‌ ته ‌ مه ‌ نی له ‌ خوار ته ‌ مه ‌ نی قوتابخانه ‌ وه ‌ بێ مافی که ‌ ڵك وه ‌ رگرتنی له ‌ سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌ ی سه ‌ ر به ‌ شاره ‌ وانی هه ‌ یه ‌. سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌ له ‌ باخچه ‌ ی منداڵان، له ‌ سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌ ی ناو خێزان و له ‌ گروپی یاری کردندا ڕێکده ‌ خرێت . نرخی سه ‌ رپه ‌ رشتی رؤژانه ‌ په ‌ یوه ‌ ندی به ‌ داهاتی دایك وباوکه ‌ وه ‌ هه ‌ یه . جێگای سه ‌ رپه ‌ رشتی رۆژانه ‌ ده ‌ بی زووتر داوا بکریت، واته ‌ پێش ئه ‌ وه ‌ ی منداڵه ‌ که ‌ پێویستی به ‌ شوینی سه ‌ رپه ‌ رشتیه ‌ که ‌ هه ‌ بێ ‌. زانیاری گشتی سه ‌ باره ‌ ت به ‌ سه ‌ رپه ‌ رشتی رۆژانه ‌ له ‌ ماڵپه ‌ ری وه‌زاره‌تی کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌ندروستی ه ‌ وه ‌ به ‌ ده ‌ ست دیت .

هه ‌ روه ‌ ها باخچه ‌ ی منداڵانی که ‌ رتی تایبه ‌ تیش هه ‌ یه ‌. له ‌ هه ‌ ندێ له ‌ و باخچه ‌ ی منداڵانی که ‌ رتی تایبه ‌ تیانه ‌ دا به ‌ زمانی دیکه ‌‌ قسه ‌ ده ‌ کرێت نه ‌ ك به ‌ فنلاندی . ئه ‌ گه ‌ ر منداڵه ‌ که ‌ که ‌ ته ‌ مه ‌ نی له ‌ خوار ته ‌ مه ‌ نی قوتابخانه ‌ وه ‌ یه ‌ خرابێته ‌ شوێنی سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌ ی که ‌ رتی تایبه ‌ ت، ئه ‌ وا ده ‌ توانرێ له ‌ کێڵاوه ‌ داوای یارمه ‌ تی سه ‌ رپه ‌ رشتی که ‌ رتی تایبه ‌ تی بۆ بکرێ .

کاتێك منداڵه ‌ که ‌ نه ‌ خۆش ده ‌ که ‌ وێ نابێ ببرێ بۆ سه ‌ رپه ‌ رشتی رۆژانه ‌. له ‌ بانکی زانیاریدا سه ‌ یری په ‌ ڕه ‌ ی کاتێك منداڵ نه‌خۆش ده‌که‌وێت .

له ‌ سه ‌ رپه ‌ رشتی رۆژانه ‌ دا هه ‌ وڵ ده ‌ درێ پشتیوانی پاراستنی زمان و که ‌ لتووری منداڵ بکرێ .

ئه ‌ گه ‌ ر منداڵ ته ‌ مه ‌ نی له ‌ خوار سێ ساڵه ‌ وه ‌ بێ، باوکه ‌ که ‌ یان دایکه ‌ که ‌ ده ‌ شتوانێ مۆڵه ‌ تی سه ‌ رپه ‌ رشتی منداڵ وه ‌ ربگرێ و له ‌ ماڵه ‌ وه سه ‌ رپه ‌ رشتی ‌ منداڵ بکات . ئه ‌ و کات ده ‌ توانر ‌ ێ له ‌ کێڵاوه ‌ داوای یارمه ‌ تی سه ‌ رپه ‌ رشتی منداڵ له ‌ ماڵه ‌ وه ‌ بکرێ . له ‌ ماڵپه ‌ ڕی كێڵا دا   زانیاری سه ‌ باره ‌ ت به ‌ و یارمه ‌ تیانه ‌ و هه ‌ روه ‌ ها شێوه ‌ کانی سه ‌ رپه ‌ رشتی ڕۆژانه ‌ ی منداڵ به ‌ ده ‌ ست دێت .

په ‌ روه ‌ رده ‌

له‌ که‌لتووره‌ جۆراوجۆره‌کاندا په‌روه‌رده‌ی منداڵ ده‌کرێت جیاواز بێت. له‌ فینلاند ته‌نبێی به‌ده‌نی منداڵ بۆ نموونه‌ لێدان و قژ ڕاکێشانی منداڵ به‌ پێی یاسا قه‌ده‌غه‌یه‌.

که‌سی ته‌مه‌ن 18 ساڵ به‌ پێی یاسا به‌‌ گه‌وره‌ ساڵ حیساب ده‌کرێت. هه‌روه‌ها که‌سی له‌و ته‌مه‌نه‌ خوارتریش بۆ هه‌ندێ بابه‌ت‌ مافی هه‌یه‌ خۆی بڕیاری له‌سه‌ر بدات.

 ‌

هەر مناڵێک مافی مناڵێتی هێمن و بێمەترسی، پارێزارن و نازکران هەیە. گەر دایکوباوک نەتوانن تەناهی مناڵ بپارێزن، ئەرکی کۆمەڵگایە بە رەوشەکا رابگات.

ئەرکی پاراستنی مناڵان ( lastensuojelu ) مسۆگەرکردنی تەناهی مناڵە. پاراستین مناڵان بە پێی یاسایە. یاسای پاراستنی مناڵان هەموو مناڵانی دانیشتووی فینلاند دەگرێتەوە.

دایکوباوک، هاوسێ یا خود دۆست و برادەر دەتوانن پێوەندی بە دەزگای پاراستنی مناڵان بکات، گەر ببینێ کە مناڵ یان گەنج پێویستی بە یارمەتی هەیە. مناڵ یان لاو دەتوانێ بۆخۆشێ پێوەندی بە کارمەندی کۆمەڵایەتیەوە بکات. گفتگۆ لە گەل کارمەندی کۆمەڵایەتی بەتەواوی نهێنیە .

لە ماڵپەری پاراستنی مناڵان Lastensuojelu.info زانیاری لە مەڕ پاراستنی مناڵان بە زمانەکانی خوارەوە دەست دەکەوێ:

فینلاندی

ئینگلیزی

سوێدی

فەرانسی

رووسی

سۆمالی

عەرەبی

فارسی

کوردی

چالاکی لاوان

شارەوانیەکان خزمەتی تایبەتی بۆ لاوان رێک دەخەن. زانیاری زیاتر دەتوانی لە ماڵپەری شارەوانی خۆت بدۆزیەوە. لە مالپەری لاوان (Nuoriso.fi) دا زانیاری لە پێوەندی لە گەڵ چالاکی، خوێندن و زۆر بابەتی دیکەی پێوەندیدار بە ژیانی لاوان دەدۆزرێتەوە. لە ماڵپەرینەخشەی رێگای شوێندانان دا (Vaikuttajan reittikartta) زانیاری زۆر لە پێوەندی لە گەڵ هەلی لاوان بۆ شوێندانان لە سەر کۆمەڵگا دەدۆزرێتەوە. ماڵپەرەکا بە زمانەکانی فینلاندی، سوێدی، ئینگلیزی، رووسی، سۆمالی، چینی و عەرەبیە. لە ماڵپەریهاوپەیمانی لاوانی فینلاند(Allianssi) زانیاری لە مەڕ رێکخراوەکانی لاوان دەدۆزرێتەوە.